Nawiązując stosunek pracy każdy pracownik staje się odpowiedzialny za siebie, współpracowników, mienie pracodawcy, dobre imię firmy itp. W ślad za odpowiedzialnością idą kary. Sprawdź, za co jesteś odpowiedzialny w pracy i jakie konsekwencje z tego wynikają.

Odpowiedzialność to obowiązek ponoszenia przewidzianych przez przepisy prawne konsekwencji zachowania się własnego lub innych osób. W zależności od przyjętego dla jej ustalenia kryterium rozróżnia się wiele rodzajów odpowiedzialności: cywilną, karną, konstytucyjną, polityczną, prawną, itp. W odniesieniu do pracownika możemy wyróżnić trzy rodzaje odpowiedzialności:

• odpowiedzialność porządkową
• odpowiedzialność dyscyplinarną
• odpowiedzialność materialną

Odpowiedzialność materialna

Wyróżnia się dwa rodzaje odpowiedzialności materialnej pracowników:

• odpowiedzialność za szkody wyrządzone pracodawcy z winy pracownika (odpowiedzialność materialna na zasadach ogólnych),
• odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi.

...na zasadach ogólnych

Odpowiedzialność materialna na zasadach ogólnych powstaje z chwilą podpisania umowy o pracy, zatem nie wymaga stworzenia ani podpisania żadnych dodatkowych oświadczeń pracownika. Pracownik, który wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził pracodawcy szkodę, ponosi odpowiedzialność materialną na zasadach ogólnych wskazanych w powołanych przepisach. Aby można było dochodzić od pracownika odszkodowania z tytułu odpowiedzialności ogólnej za wyrządzoną pracodawcy szkodę, muszą łącznie zaistnieć następujące przesłanki:

• nie wykonanie lub nienależyte wykonanie przez pracownika obowiązków, czyli działanie lub zaniechanie mające charakter bezprawny,
• czyn pracownika ma charakter nieumyślny i jest zawiniony,
• pracodawca musi ponieść szkodę,
• pomiędzy czynem pracownika a szkodą musi zachodzić związek przyczynowo-skutkowy.

Pracownik nie ponosić odpowiedzialności za szkodę lub jej cześć w przypadku, gdy:

• szkodę spowodowała inna osoba np. inny pracownik albo osoba nie zatrudniona w danym zakładzie,
• szkodę spowodował pracodawca, np. wskutek nie przekazania pracownikowi instrukcji technologicznej do prowadzonej pracy,
• szkoda obciąża pracodawcę z tytułu ryzyka prowadzonej działalności, pracownik popełnił błąd, dopuszczając tym samym do powstania szkody, ale ten błąd trzeba uznać jako dopuszczalny.

Jeżeli pracownik umyślnie wyrządził szkodę, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości. Jednak nie można utożsamiać umyślnego naruszenia obowiązków pracowniczych z umyślnym wyrządzeniem szkody. Samo umyślne niewykonanie obowiązków nie wystarcza do tego, aby pracownik poniósł odpowiedzialność materialną. Istotna jest wiedza pracownika, że skutkiem jego zachowania będzie szkoda albo przewidywanie takiego skutku i zgoda na jego wystąpienie.

Pracownik odpowiada tylko za szkodę rzeczywistą, jeżeli wyrządzi ją z winy nieumyślnej. Winą nieumyślną może być: lekkomyślność i niedbalstwo. Jednak odszkodowanie nie może przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody.

Pracodawca jest obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność materialną pracownika oraz wysokość powstałej szkody. Wyjątek dotyczy odpowiedzialności za mienie powierzone pracownikowi. W tym przypadku to pracownik, który chce uniknąć odpowiedzialności, musi udowodnić brak winy.

Roszczenia pracodawcy o naprawienie szkody, wyrządzonej nieumyślnie przez pracownika wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych, przedawniają się z upływem 1 roku od dnia, w którym pracodawca powziął wiadomość o wyrządzeniu przez pracownika szkody, nie później jednak niż z upływem 3 lat od jej wyrządzenia. Natomiast roszczenie pracodawcy o naprawienie szkody wyrządzonej umyślnie przedawnia się po 3 latach od dnia, w którym poszkodowany pracodawca dowiedział się o szkodzie i jej sprawcy. W każdym przypadku roszczenie odszkodowawcze pracodawcy ulega przedawnieniu z upływem 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę.

...za powierzone mienie

Odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi ma miejsce wówczas, gdy pracownikowi powierzono z obowiązkiem zwrotu albo wyliczenia się mienie pracodawcy np. pieniądze, papiery wartościowe, kosztowności, narzędzia, środki ochrony indywidualnej, odzież, obuwie robocze, itd. Pracownik odpowiada w pełnej wysokości za szkodę powstałą w tym mieniu.

Pracownik może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia. Pracownicy mogą też przyjąć wspólną odpowiedzialność materialną za mienie powierzone im łącznie z obowiązkiem wyliczenia się. Odpowiedzialność wspólna za powierzone mienie nie powstaje z chwilą powierzenia, lecz warunkiem koniecznym do jej powstania jest zawarcie umowy na piśmie o współodpowiedzialność materialną.

W przypadku odpowiedzialności za mienie powierzone:

• pracownik nie ponosi ryzyka związanego z działalnością pracodawcy, a w szczególności nie odpowiada za szkodę wynikłą z działalności w granicach dopuszczalnego ryzyka,
• jeżeli naprawienie szkody następuje na podstawie ugody pomiędzy pracodawcą i pracownikiem, wysokość odszkodowania może być obniżona przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, a w szczególności stopnia winy pracownika i jego stosunku do obowiązków pracowniczych,
• przy uwzględnieniu okoliczności wskazanych powyżej wysokość odszkodowania może być obniżona przez sąd pracy; dotyczy to także przypadku, gdy naprawienie szkody następuje na podstawie ugody sądowej,
• jeżeli pracownik umyślnie wyrządził szkodę, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości.

Odpowiedzialność dyscyplinarna

Odpowiedzialność dyscyplinarna jest oparta na zasadzie winy za postępowanie uchybiające obowiązkom pracownika wobec pracodawcy lub postępowanie sprzeczne z zasadami etyki i godności zawodowej. W odróżnieniu od odpowiedzialności porządkowej wynikającej z kodeksu pracy, odpowiedzialność dyscyplinarna nie opiera się na jednym, powszechnie obowiązującym akcie prawnym. Ustalona jest w ustawach szczególnych określających prawa i obowiązki pracowników konkretnych służb i grup zawodowych świadczących pracę na podstawie stosunku pracy z mianowania. O odpowiedzialności dyscyplinarnej orzekają komisje dyscyplinarne.

Odpowiedzialność porządkowa

Odpowiedzialność porządkową ponoszą tylko pracownicy, co oznacza, że nie można nakładać kar porządkowych na osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, np. na zleceniobiorców, wykonawców. Zasady odpowiedzialności porządkowej są określone wyłącznie w kodeksie pracy. Nie mogą być zmieniane, nawet na korzyść pracownika. Regulamin pracy zawiera jedynie informacje o karach porządkowych stosowanych zgodnie z przepisami kodeksu.

Bezprawne naruszenie porządku polega na naruszeniu:

• ustalonej organizacji i porządku pracy - sytuacje naruszenia zakładowych przepisów związanych z czasem pracy (np. spóźnienia, opuszczanie pracy bez uzasadnienia, nieusprawiedliwiona nieobecność), wykonywanie w czasie pracy czynności nie związanych z obowiązkami pracowniczymi, naruszanie reguł dotyczących prawidłowego funkcjonowania zakładu (np. spożywanie alkoholu w miejscu pracy, przybycie do pracy w stanie nietrzeźwym, palenie tytoniu w miejscach niedozwolonych, zakłócanie spokoju w miejscu pracy, niewłaściwe zachowanie wobec innych pracowników lub przełożonych, niewykonywanie zgodnych z prawem poleceń służbowych), stosowanie mobbingu wobec innych pracowników;
• przepisów przeciwpożarowych i bhp;
• przyjętego sposobu potwierdzania przybycia i obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności w pracy;
• innych obowiązków, których nieprzestrzeganie narusza porządek pracy np. niedbałe wykonywanie pracy, uszkadzanie materiałów, narzędzi i maszyn, naruszenie obowiązku dbałości o dobro (w tym o mienie) pracodawcy, nieprzestrzeganie tajemnicy państwowej i służbowej.

Istota odpowiedzialności porządkowej polega na stosowaniu wobec pracownika sankcji typu represyjnego tj. kary za naruszenie obowiązków przestrzegania porządku pracy. Podstawą uznania przez pracodawcę odpowiedzialności porządkowej pracownika jest równoczesne występowanie następujących okoliczności: 1) bezprawnego naruszenia przez pracownika porządku oraz 2) winy pracownika.

Kodeks pracy przewiduje dwa rodzaje kar porządkowych: niemajątkowe (upomnienie i nagana) oraz majątkowe (kara pieniężna). Pracownik może być ukarany upomnieniem lub naganą za każde przewinienie porządkowe. Karę pieniężną natomiast można wymierzyć tylko za:

• nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych;
• opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia;
• stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożycie alkoholu w czasie pracy.

Nie można nakładać kar porządkowych. Zasadą jest ponoszenie odpowiedzialności porządkowej jeden raz za jeden czyn (ukaranie jedną karą za jedno przekroczenie). Oznacza to, że kolejne przewinienia tego samego rodzaju należy karać oddzielnie i nie można zastosować jednocześnie kilku kar porządkowych. Stosowanie innych kar, np. obniżenie wynagrodzenia, potrącenie dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych, czy w porze nocnej, jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika i podlega karze grzywny.

Wysokość kary pieniężnej za jedno przekroczenie, jak i za każdy dzień nieusprawiedliwionej nieobecności, nie może być wyższa od jednodniowego wynagrodzenia pracownika. Do obliczenia tej kwoty stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop. Jeżeli pracownik dokona kilka wykroczeń i zostanie mu wymierzonych kilka kar pieniężnych, wówczas łącznie kary pieniężne nie mogą przewyższać dziesiątej części wynagrodzenia przypadającego pracownikowi za ten okres do wypłaty, po dokonaniu innych dopuszczalnych potrąceń.

Pracownik, który nawiązuje stosunek pracy musi mieć pełną świadomość tego, że będzie oceniany i rozliczany nie tylko z efektów swojej pracy, ale również z zachowania i postawy względem pracodawcy i całej firmy. Należy jednak pamiętać, że tak jak pracodawca może ukarać pracownika za przekroczenie granic odpowiedzialności, tak samo pracownik ma prawo do tego, aby nie zgodzić się z orzeczeniem i postanowieniem swojego pracodawcy. Niezależnie jednak od tego kto, komu, co zarzuca i kto, kogo pociąga do odpowiedzialności, najważniejsze to wiedzieć, jakie ma się prawa i obowiązki.

Aneta Tondos

Szukaj ofert pracy

Np.: Programista Warszawa (oddzielaj słowa spacjami)

Kontakt z nami